یکی از عوارض دیررس بیماری دیابت نوروپاتی یا گرفتاری اعصاب است .شیوع این عارضه در بیماران دیابتی بین 12 تا 50 درصد ذکر شده است.


شدت نوروپاتی با سن فرد ، طول مدت ابتلا به دیابت و چگونگی کنترل قند خون مرتبط است. نوروپاتی به چندین شکل در بیماران دیده می‌شود، شایعترین فرم آن به صورت گرفتاری حس در پا می‌باشد که ممکن است به صورت درد ، سوزن سوزن شدن و یا مور مور شدن در پاها بروز نماید و یا به صورت از بین رفتن حس درد و حرارت و حس درک موقعیت پا ظاهر شود.


درک ارتعاشات کاهش یافته بطوری که آستانه درک ارتعاشات دیاپازون در اندام تحتانی افزایش یافته و احتمال ایجاد زخم بدون درد در پا را زیاد می‌کند. از طرفی به علت گرفتاری اعصاب خودکار (سمپاتیک و پاراسمپاتیک) تعریق پا کاهش یافته و با گرفتاری اعصاب حرکتی ناحیه عضلات پا ضعیف و ناتوان می‌شود. مجموعه عوامل فوق همراه با آترواسکلروز عروق و کاهش خون رسانی پا عمده‌ترین علل مساعد کننده پای دیابتی برای بروز زخم می‌باشد. عدم کنترل دیابت ، دفاع بدن در برابر میکروبها و ترمیم زخم را نیز مختل می‌کند.


افراد در معرض خطر زخم پا
افرادی که یک یا چند عامل از مشکلات زیر در آنان وجود دارد افراد در معرض خطر ابتلا به زخم پا می‌باشند:
1.    از بین رفتن حس پا
2.    نارسایی عروق پا
3.    تغییر فرم پا به علت فشار نامناسب به پا
4.    گرفتاری سیستم اعصاب خودکار(اتونوم) به علت کاهش تعریق و خشکی پوست
5.    محدودیت حرکات مفصلی
6.    چاقی
7.    تاری دید ، گرفتاری شبکیه به علت دیابت
8.    کنترل نامناسب قند خون ، فشار خون و چربی خون
9.    عدم رعایت بهداشت پا
10.    استفاده از سیگار

اقدامات لازم برای پیشگیری از ابتلا به زخم دیابتی
1. روزانه پاهای خود را از نظر وجود تاول ، بریدگی ، خراشیدگی یا ضایعات بین انگشتان بررسی نماید.

2. پاهای خود را هر روز بشوید و خصوصا بین انگشتان را به دقت خشک کند.

 

3. قبل از شستشوی پاها درجه حرارت آب را با آرنج یا دماسنج بررسی کند.
4. در صورت وجود اختلال دید ، یکی از اعضای خانواده یا یک دوست روزانه پاها را مشاهده کند.
5. در صورت خشکی پوست پاها ، پس از شستشو و خشک کردن از کرم یا روغن نرم کننده استفاده کند.


6. جورابهای مناسب کتانی یا نخی بپوشد و روزانه آنها را تعویض کند. از پوشیدن جورابهای رفو شده یا پاره خودداری نماید.

7. هنگام خرید کفش دقت کند که کاملا اندازه باشد. به جا باز کردن بعدی اعتماد نکند. جنس کفش باید چرمی باشد و خرید کفش در اواخر روز (زمانی که پاها بزرگترین اندازه را دارند) صورت گیرد. کفشهای ویژه قدم زدن و دویدن را پس از بررسی پزشک بپوشد.

 

8. قبل از پوشیدن کفش ، داخل و کناره‌های آن را از نظر وجود مواردی چون جسم خارجی و سنگ ریزه بررسی کند.
9. در فصل زمستان بیشتر احتیاط نماید و از جوراب پشمی استفاده کند. اطمینان داشته باشد که که کفشها برای جورابهای ضخیم به اندازه کافی جا دارد.
10. ناخنها را به صورت عرضی کوتاه کند و هیچگاه آنها را از ته نگیرد.
11. در صورت وجود یک ضایعه جدید ، قرمزی ، تورم ، درد پا یا هرگونه زخم یا تاول فورا پزشک خود را آگاه کند و تا زمان معاینه پاها را استراحت دهد.


آنچه نباید بیمار دیابتی انجام دهد.
1• سیگار نکشد.
2• از کیسه آب گرم برای گرم کردن پاها استفاده نکند.
3• هیچوقت پا برهنه راه نرود. در صورت سردی پاها جوراب بپوشد و آنها را در معرض حرارت مستقیم قرار ندهد.
4• بر روی سطوح داغ مانند شنهای ساحل یا سیمان کنار استخر شنا راه نرود.
5• مواد شیمیایی را برای بر طرف کردن میخچه و پینه بکار نبرد و از محلولهای ضد عفونی قوی استفاده نکند.
6• از نوارهای چسبنده روی پا استفاده نکند.
7• پاها را مدت طولانی در آب قرار ندهد.
8• از کش یا بند جوراب استفاده نکند.
9• بدون جوراب کفش نپوشد.

 

 

 

کتابهای مرتبط :

کتابمراقبت بالینی پای دیابتی
ترجمه دکتر باقر لاریجانی، دکتر محمد پژوهی، دکتر محمدرضا مهاجری تهرانی، دکتر عذرا طباطبایی‌ملاذی، دکتر ابوالفضل شجاعی‌فرد، دکتر سیدپژمان مدنی، مریم اعلاء
درحال‌حاضر سالیانه بیش از یک میلیون قطع عضو در دنیا اتفاق می‌افتد که تقریباً علت بیش از نیمی ازموارد قطع عضوهای غیرتروماتیک، دیابت می‌باشد. به‌عبارت دیگر در هر 30 ثانیه یک پا به‌دلیل دیابت در دنیا قطع می‌شود. در مقایسه با سایر عوارض مزمن دیابت، پای دیابتی علت شایع بستری بیماران دیابتی در بیمارستان‌هاست که با افزایش میزان ناتوانی و مرگ‌ومیر نیز همراه می‌باشد. در بیش از 80 درصد موارد مهم‌ترین عامل زمینه‌ساز قطع عضو درافراد دیابتی، زخم پاست. براساس مطالعات همه‌گیرشناسی، سالیانه 5/2 درصد افراد دیابتی مبتلا به زخم پا شده و 15 درصد کل افراد دیابتی حداقل یک‌بار در طول زندگی‌شان مبتلا به زخم پا می‌شوند. براساس قانون"15"، 15 درصد افراد دیابتی دچار زخم پا می‌شوند. 15 درصد زخم‌ها منجر به استئومیلیت و 15 درصد زخم‌ها منجر به قطع عضو می‌گردند. علت زمینه‌ای زخم پای دیابتی در بیش از 80 درصد موارد، نوروپاتی دیابتی است. علاوه بر مشکلات ناشی از آسیب شناسی دیابت، پوشش پا در این بیماران نیز نکته مهمی است به‌طوری که 82-21 درصد زخم‌های پا ناشی از فشار کفش هستند. مشکل اصلی در درمان پای دیابتی، عود زخم می‌باشد. آمار عود زخم از 28 درصد در عرض 12 ماه تا 100 درصد درمدت 40 ماه و احتمال خطر نسبی بروز زخم در افراد با سابقه قبلی زخم 57 بار بیشتر از افراد بدون سابقه گزارش شده است. همچنین در اولین دو سال بعد از قطع عضو،50 درصد احتمال بروز دومین قطع عضو می‌باشد. درمان و مراقبت از پای دیابتی امری پرهزینه است. پرهزینه‌ترین عارضه آن که قطع عضو است، 30 -10 برابر در افراد دیابتی بیشتر از جمعیت عادی اتفاق می‌افتد. بروز عفونت در پای دیابتی نیز منجر به افزایش احتمال بستری شدن در بیمارستان و در نهایت قطع عضو می‌گردد لذا بایستی سریعاً و به‌طور جدی درمان شود. در ممالک پیشرفته که بیش از 5 درصد افراد دیابتی مبتلا به زخم پا هستند، 20 درصد از کل منابع مراقبت سلامت صرف مراقبت از پای دیابتی می‌شود. در این ممالک هزینه درمانی یک زخم پای دیابتی رقمی بین 10000-7000 دلار آمریکا است و درصورت بروز عوارض و نیاز به قطع عضو، این هزینه تا 65000 دلار آمریکا به ازای هر شخص افزایش می‌یابد. در ممالک درحال‌ توسعه، نه تنها مشکلات ناشی از دیابت در اندام تحتانی شایع‌تر از ممالک توسعه یافته می‌باشد، بلکه هزینه درمانی مورد نیاز در مواردی حتی تا 40 درصد منابع بهداشتی قابل دسترس این جوامع را به خود اختصاص داده است. مرگ و میر ناشی از قطع عضو نیز بالاست. میزان آن در سال اول پس از قطع عضو40 - 13 درصد، در سال سوم 65 - 35 درصد و در سال پنجم 80 - 39 درصد (رقمی در حد آمار مرگ ومیربدخیمی‌ها) گزارش شده است. علاوه بر این‌موارد، قطع اندام تحتانی به بستری طولانی مدت، بازتوانی، مراقبت درمنزل وحمایت‌های اجتماعی نیز نیازمند است. علاوه بر صرف میزان بالایی از منابع بهداشتی جامعه و خسارات اقتصادی ،بار ناشی از پای دیابتی نیز رقم بالایی است. درمطالعه‌ای که در سال 1380 در ایران بر اساس متد DALYs و به‌صورت ارزیابی سال‌های از دست رفته انجام شد، بار پای دیابتی و قطع عضو 7000 سال و با افزودن بار ناشی از نوروپاتی به رقمی حدود 40000 سال یعنی دو برابر بار ناشی از عارضه چشمی یا کلیوی دیابت رسید. بنابراین با فراهم نمودن زمینه بهبودی زخم ، بسیاری از این هزینه‌ها نظیر هزینه دوره درمانی و طول مدت بستری کاهش خواهد یافت. از طرف دیگر بیش از 85 درصد قطع عضوهای دیابتی قابل پیشگیری‌اند. با توجه به عوارض شدید و هزینه‌های سنگین ناشی از زخم پای دیابتی، 50 درصد کاهش در میزان قطع اندام تحتانی افراد دیابتی به‌عنوان یکی از اهداف اصلی در درمان بیماران دیابتی مطرح شده است. از جمله اقدامات پیشگیرانه، رویکرد تیمی به معضل پای دیابتی است. این تیم متشکل از چندین تخصص مرتبط در زمینه پای دیابتی(پرستار، پزشک عمومی، متخصص غدد، جراح عروق و…) به‌منظور اتخاذ استراتژی پیشگیری، آموزش بیماران و کادر سیستم بهداشتی - درمانی، و استفاده از درمان‌های مناسب می‌باشد. مهم‌ترین قسمت پیشگیری از ضایعات پا در دیابت، آموزش بیمار و در کنار آن آموزش تیم درمانی پای دیابتی است. براساس مطالعات موجود مشاهده گردیده که با صرف مختصری هزینه در امر پیشگیری و آموزش می‌توان موفق به کاهش میزان قطع عضو، ارتقاء کیفیت زندگی افراد و کاهش واضح در هزینه‌های مراقبت بهداشتی شد.